Wezwanie na przesłuchanie

Przesłuchanie jest czynnością procesową, nie rozmową o sprawie. Pytania zadaje policjant albo prokurator, odpowiedzi trafiają do protokołu, a protokół zostaje w aktach i jest dowodem na każdym dalszym etapie postępowania.

Wszystko, co dalej Ci przysługuje, zależy od jednego: w jakim charakterze zostałeś wezwany.

• Podejrzany składa wyjaśnienia. Ma prawo do milczenia (art. 175 § 1 k.p.k.): nie musi odpowiadać na żadne pytanie i nie musi tego uzasadniać.
• Świadek składa zeznania. Co do zasady ma obowiązek mówić prawdę (art. 177 § 1 k.p.k.), ale w określonych sytuacjach może odmówić zeznań albo uchylić się od odpowiedzi na pojedyncze pytanie.

Charakter, w jakim masz się stawić, jest oznaczony w wezwaniu razem z organem, sprawą, miejscem i czasem. To pierwsza rzecz, o którą pytam przez telefon, bo od niej zależy każda następna decyzja.

Uprawnienia podejrzanego chronią przed jednym: przed tym, żebyś sam dostarczył materiał przeciwko sobie.

Prawo do milczenia

Możesz odmówić składania wyjaśnień w całości albo odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania, bez podawania jakichkolwiek przyczyn (art. 175 § 1 k.p.k.). Organ prowadzący przesłuchanie ma obowiązek Cię o tym pouczyć. Skorzystanie z tego prawa nie może być traktowane jako okoliczność obciążająca.

Prawo do obrońcy

Na Twoje żądanie przy przesłuchaniu może być obecny obrońca (art. 301 k.p.k.). Masz prawo kontaktu z adwokatem przed czynnością i w jej trakcie. Jeżeli nie stać Cię na obrońcę z wyboru, możesz wnioskować o wyznaczenie obrońcy z urzędu.

Prawo do informacji o zarzutach

Organ musi poinformować Cię o treści zarzutów, ich kwalifikacji prawnej i o każdej zmianie (art. 313 § 1 k.p.k.). Nie masz też obowiązku dowodzenia swojej niewinności ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść (art. 74 § 1 k.p.k.): ciężar udowodnienia winy spoczywa na oskarżycielu.

Decyzja, którą podejmujesz przed czynnością, nie brzmi więc „czy mam coś do ukrycia”, tylko „czy dziś, przy tym stanie akt, wyjaśnienia cokolwiek zmieniają na moją korzyść”.

Świadek jest uprzedzany o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy albo zatajenie prawdy (art. 233 k.k.). To odrębne przestępstwo, za które odpowiada sam świadek, niezależnie od tego, jak skończy się sprawa główna.

Odmowa zeznań w całości

Osoba najbliższa dla oskarżonego, czyli małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu, może odmówić składania zeznań w całości (art. 182 k.p.k.). Prawo to przysługuje również po ustaniu małżeństwa. Skorzystać z niego można najpóźniej przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym.

Uchylenie się od pojedynczego pytania

Nawet jeżeli nie jesteś osobą najbliższą, możesz uchylić się od odpowiedzi na konkretne pytanie, gdy odpowiedź mogłaby narazić Ciebie albo osobę Ci najbliższą na odpowiedzialność karną (art. 183 § 1 k.p.k.). Nie musisz uzasadniać odmowy, a przesłuchujący nie ma prawa weryfikować Twoich motywów.

Z którego z tych dwóch uprawnień korzystasz, rozstrzyga się przed czynnością, nie w jej trakcie. W trakcie zostaje już tylko pytanie, na które trzeba odpowiedzieć albo nie.

O tym scenariuszu myśli się najrzadziej, jadąc na przesłuchanie w charakterze świadka. Czynność może ujawnić okoliczności, które skłonią prokuratora do zmiany Twojej roli procesowej, a to, co powiedziałeś jako świadek, zostaje wtedy w aktach.

Obecność adwokata przy przesłuchaniu świadka nie jest obowiązkowa. Świadek może jednak ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jego interesy w toczącym się postępowaniu (art. 87 § 2 k.p.k.).

Sygnały, przy których warto zadzwonić, zanim się stawisz: pytania w sprawie krążą wokół Twojego udziału, a nie wokół tego, co widziałeś; sprawa dotyczy firmy, w której pełnisz funkcję; wiesz, że ktoś złożył już zeznania obciążające Ciebie.

Protokół jest zapisem Twoich słów, ale sporządza go przesłuchujący. Sformułowania bywają jego, a drobna zmiana słowa potrafi zmienić sens całej wypowiedzi.

Masz prawo żądać poprawek, wnosić zastrzeżenia do treści protokołu, a także odmówić podpisu; przyczynę odmowy zaznacza się wtedy w protokole. Możesz też żądać, żeby protokół został odczytany, zanim cokolwiek podpiszesz.

Zmiana albo odwołanie wcześniejszych zeznań i wyjaśnień jest możliwe, ale nie usuwa zapisu z akt: obie wersje zostają, a sąd bada, skąd wzięła się zmiana.

Cztery, które widuję najczęściej:

• „Wyjaśnię wszystko i to się skończy”. Przesłuchanie prowadzą osoby przeszkolone w uzyskiwaniu informacji. Chaotyczna, emocjonalna wypowiedź osoby niewinnej też potrafi zostać odczytana na jej niekorzyść.
• Składanie wyjaśnień pod wpływem emocji. Stres, strach i zmęczenie działają na czynność, którą wykonuje się raz. Poprawianie jej później kosztuje więcej niż przesunięcie terminu.
• Podpisanie protokołu bez czytania. Podpis czyni z cudzego zapisu Twoją wypowiedź.
• Zeznania „na ratunek” bliskiej osobie. Fałszywe zeznanie złożone po to, żeby kogoś chronić, jest odrębnym przestępstwem. Osobie najbliższej służy odmowa zeznań, nie nieprawda.

Piąty błąd jest błędem z zaniechania: potraktowanie wezwania w charakterze świadka jako formalności, do której nie trzeba się przygotować.