Nierzetelne faktury

Nierzetelna faktura VAT to faktura, która nie odzwierciedla rzeczywistej transakcji – tzw. „pusta faktura”. Może to oznaczać fakturę za usługę, która nie została wykonana, za towar, który nie istnieje, lub fakturę z zawyżoną wartością.

Prawo karne rozróżnia dwie sytuacje:

• Art. 62 § 2 KKS – wystawienie faktury nierzetelnej (przestępstwo skarbowe)
• Art. 270a/271a KK – podrobienie lub wystawienie faktury o wartości powyżej 10 mln zł (zbrodnia z Kodeksu karnego, kara do 25 lat)

Odpowiedzialność ponosi zarówno wystawca, jak i odbiorca – jeśli posłużył się nierzetelną fakturą w rozliczeniach podatkowych.

Po kontroli dostajesz zwykle nie jedną fakturę, tylko zestawienie. To, jak organ pogrupuje te dokumenty, przesądza o kwocie postawionej w zarzucie, a kwota przesądza o kwalifikacji.

Kilka faktur bywa jednym czynem

Dwa lub więcej zachowań podjętych w krótkich odstępach czasu w wykonaniu tego samego zamiaru albo z wykorzystaniem takiej samej sposobności uważa się za jeden czyn zabroniony. Przy czynach polegających na uszczupleniu albo narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej kodeks sam definiuje krótki odstęp: to okres do 6 miesięcy (art. 6 § 2 k.k.s.). Faktury z dwóch odległych okresów nie wchodzą więc automatycznie do jednego worka.

Albo kilkoma czynami obok siebie

Odwrotny kierunek też ma swoją cenę. Dwa albo więcej przestępstw skarbowych z tego samego przepisu, popełnionych zanim zapadł pierwszy wyrok, przy odstępach czasu, które nie są długie, otwierają nadzwyczajne obostrzenie kary (art. 37 § 1 pkt 3 k.k.s.). Ten sam skutek daje uczynienie sobie z takich czynów stałego źródła dochodu (art. 37 § 1 pkt 2 k.k.s.) oraz duża wartość uszczuplonej należności albo przedmiotu czynu (art. 37 § 1 pkt 1 k.k.s.).

Dlaczego czytam zestawienie przed dowodami

Suma z zestawienia nie jest faktem, tylko wynikiem przyjętego sposobu liczenia: które faktury objęto jednym czynem, czy sumuje się należność ogółem z dokumentu, czy sam podatek, czy dokumenty skorygowane zostały odjęte. Od tego zależy, czy obok zarzutu skarbowego staje zarzut z Kodeksu karnego i czy w sprawie pojawia się obostrzenie kary. Ten sam materiał niesie zwykle drugi wątek, o rozliczeniu złożonym po fakturach, i o nim piszę w tekście Oszustwo w deklaracji podatkowej.

W sprawach fakturowych toczą się zwykle dwa postępowania naraz: podatkowe, w którym spór idzie o kwotę, i karne skarbowe, w którym idzie o zamiar. Mają inne reguły i inny moment rozstrzygnięcia.

Sprawę karną wolno zawiesić

Postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe może być zawieszone, jeżeli jego prowadzenie jest w istotny sposób utrudnione ze względu na prowadzoną kontrolę podatkową, kontrolę celno-skarbową albo toczące się postępowanie przed organami podatkowymi lub sądami administracyjnymi (art. 114a k.k.s.). Zawieszone podejmuje się, gdy przyczyny ustąpią. Sprawa karna potrafi więc czekać na wynik sporu o podatek.

Decyzja podatkowa nie zamyka sprawy karnej

Sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu (art. 8 § 1 k.p.k.). Korzystna decyzja organu podatkowego jest w aktach mocnym dokumentem, ale nie działa jak wyrok. W drugą stronę tak samo: decyzja niekorzystna nie przesądza jeszcze o umyślności.

Co to znaczy dla kolejności ruchów

Wyjaśnienia złożone w kontroli, pisma do urzędu i korekty rozliczeń trafiają potem do akt karnych i czyta się je razem. Wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe, o którym podatnik został zawiadomiony, zawiesza dodatkowo bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, jeżeli podejrzenie wiąże się z niewykonaniem tego zobowiązania (art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej). Dlatego w sprawie karnej skarbowej pytam najpierw, co już zostało powiedziane organowi, a dopiero potem układam pismo.

Sprawa karna to jeden tor. Obok niego biegną skutki podatkowe, które sięgają firmy szybciej niż jakiekolwiek rozstrzygnięcie sądu i nie znikają razem z zarzutem.

Wystawca płaci podatek z samego dokumentu

Kto wystawi fakturę, w której wykaże kwotę podatku, jest obowiązany do jego zapłaty (art. 108 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług). Obowiązek wynika z dokumentu, nie z transakcji, więc trwa także wtedy, gdy za fakturą nic nie stało. Tego skutku nie zdejmuje ani umorzenie postępowania karnego, ani wyrok uniewinniający.

Odbiorca traci odliczenie

Faktura stwierdzająca czynności, które nie zostały dokonane, nie daje prawa do obniżenia podatku należnego w części dotyczącej tych czynności (art. 88 ust. 3a pkt 4 lit. a ustawy o VAT). W takim wypadku dodatkowe zobowiązanie podatkowe w części dotyczącej podatku naliczonego z tej faktury wynosi 100% (art. 112c ustawy o VAT).

Rejestr VAT bywa pierwszym skutkiem

Wykreśleniu z urzędu z rejestru podatników VAT podlega także podatnik, który wystawiał faktury lub faktury korygujące dokumentujące czynności, które nie zostały dokonane (art. 96 ust. 9a pkt 4 ustawy o VAT). Dla firmy oznacza to zatrzymanie bieżącej sprzedaży, zanim ktokolwiek zajmie się zamiarem, a wraca się z tego drogą podatkową, nie karną. Najostrzej wygląda to tam, gdzie faktury wpisano w łańcuch opisywany jako wyłudzenie VAT w karuzeli podatkowej.

Faktura przestała być kartką w segregatorze. Obowiązek wystawiania faktur w Krajowym Systemie e-Faktur objął największych podatników od 1 lutego 2026 roku, a pozostałych przedsiębiorców od 1 kwietnia 2026 roku. W sprawach fakturowych zmienia to przede wszystkim materiał dowodowy.

Dokument dostaje datę i numer spoza firmy

Fakturę ustrukturyzowaną uznaje się za wystawioną w dniu jej przesłania do systemu, a za otrzymaną w dniu przydzielenia jej w systemie numeru identyfikującego (art. 106na ust. 1 i ust. 3 ustawy o VAT). Dokumentu nie da się więc dopisać wstecz ani wycofać po cichu, a korekta zostaje w rejestrze obok faktury pierwotnej.

Spór przenosi się na to, co stało za dokumentem

Skoro organ ma komplet dokumentów bez wezwania, pytanie o to, czy faktura istnieje, przestaje być sporne. Zostaje pytanie, czy stała za nią transakcja, a odpowiedź niosą umowy, zlecenia, dowody wydania towaru, przelewy i korespondencja z tamtego okresu.

Czego system nie rozstrzyga

System rejestruje dokument, nie zdarzenie gospodarcze. Obecność faktury w rejestrze niczego nie dowodzi co do wykonania usługi, tak samo jak jej brak nie przesądza o nierzetelności. Co jeszcze zmienia elektroniczne fakturowanie po stronie odpowiedzialności karnej, opisuję w tekście KSeF a prawo karne.

Obrona zależy od roli klienta w łańcuchu transakcji:

• Wystawca – kwestionuję umyślność, wykazuję, że faktura odzwierciedlała rzeczywistą transakcję lub że klient działał na polecenie przełożonego
• Odbiorca – wykazuję brak świadomości nierzetelności faktury. Przedsiębiorca, który weryfikował kontrahenta i nie miał podstaw do podejrzeń, nie ponosi odpowiedzialności
• Karuzele VAT – analizuję łańcuch transakcji i rolę klienta. Często przedsiębiorca jest nieświadomym ogniwem karuzeli

Współpracuję z biegłymi rewidentami i doradcami podatkowymi przy analizie dokumentacji.