Odpowiedzialność karna członka zarządu, adwokat Wrocław

Postanowienie o przedstawieniu zarzutów wymienia człowieka, nie spółkę. Pierwsze pytanie w takiej sprawie nie brzmi więc, co grozi firmie, tylko na jakiej podstawie organ przypisał sprawę akurat Tobie.

Odpowiedź zależy od kodeksu. W sprawach skarbowych jak sprawca odpowiada także ten, kto zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, a podstawą tego zajmowania się może być przepis prawa, decyzja właściwego organu, umowa albo samo faktyczne wykonywanie (art. 9 § 3 k.k.s.). W rozdziale kodeksu karnego o przestępstwach przeciwko obrotowi gospodarczemu wraca ta sama konstrukcja: odpowiada jak dłużnik albo wierzyciel ten, kto na którejkolwiek z tych podstaw zajmuje się sprawami majątkowymi innego podmiotu (art. 308 k.k.).

Ostatni człon obu przepisów, faktyczne wykonywanie, waży w aktach więcej niż wpis w rejestrze. Organ pyta, kto podpisywał umowy, kto akceptował płatności, kto rozmawiał z kontrahentem i kto wydawał polecenia księgowości. Dlatego czytanie akt zaczynam od uchwały o podziale obowiązków, regulaminu zarządu, karty wzorów podpisów i historii akceptacji w systemie, a nie od odpisu z rejestru.

Prokura jest umocowaniem z prawa cywilnego i widać ją w rejestrze, ale prawo karne nie pyta o nazwę funkcji. Pyta o zakres spraw, które dana osoba realnie prowadziła. Stąd trzy układy, które w rozmowach z zarządami wracają najczęściej.

• Prokurent bywa adresatem zarzutu, gdy to on zawierał umowy, dysponował rachunkiem i decydował o płatnościach. Sam wpis nie przesądza niczego w żadną stronę, przesądza treść umocowania i codzienna praktyka.
• Osoba bez żadnej funkcji w spółce też bywa, gdy z korespondencji wynika, że decyzje zapadały u niej, a zarząd je wykonywał. Konstrukcja faktycznego wykonywania jest napisana właśnie na takie układy.
• Członek zarządu od produkcji albo sprzedaży broni się tym samym dokumentem, którym organ przypisuje sprawę komu innemu: podziałem obowiązków, o ile ten podział ma datę wcześniejszą niż zdarzenie i widać go w korespondencji z tamtego okresu.

Główna księgowa i dyrektor finansowy stoją osobno, bo ich rola bywa nieostra: podpisywali deklaracje i przelewy, tylko na czyje polecenie. To ustalenie robi się przed czynnością, a nie w jej trakcie.

Opis czynu ma ramy czasowe i to one wyznaczają, czyja to sprawa. Rezygnacja złożona po zdarzeniu nie cofa okresu, w którym prowadziłeś sprawy firmy, a wpis do rejestru bywa późniejszy od samej uchwały i sam z siebie niczego nie zamyka.

Działa to też w drugą stronę i ten przypadek widuję częściej: zarzut obejmuje okres sprzed powołania albo po odwołaniu, bo organ wziął skład zarządu z aktualnego odpisu i przyjął, że tak było przez cały czas. Wtedy sporem jest kalendarz, nie transakcja.

Dokumenty, które to rozstrzygają, zbiera się raz i przed przesłuchaniem: uchwała o powołaniu i odwołaniu, oświadczenie o rezygnacji z datą złożenia i dowodem doręczenia, protokoły posiedzeń zarządu z tego okresu, wniosek do rejestru z datą wpływu. Później odtwarza się je z pamięci, a pamięć jest w aktach słabszym dowodem niż papier z datą.

Spółka nie jest oskarżona w sprawie karnej, ale bywa w niej obecna, i za każdym razem z innego tytułu. Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo od niego zależy, kto za firmę mówi i co podpisuje.

• Zwrot korzyści ze środków publicznych. Jeżeli w związku z popełnieniem czynu zabronionego firma uzyskała korzyść majątkową od Skarbu Państwa, jednostki samorządowej albo spółki prawa handlowego z większościowym udziałem publicznym, to na wniosek prokuratora sąd, stosując przepisy prawa cywilnego, zobowiązuje ją do zwrotu korzyści albo jej równowartości (art. 91a § 1 k.p.k.). Taki podmiot przesłuchuje się w charakterze świadka, przez osoby uprawnione do działania w jego imieniu, a one mogą odmówić zeznań (art. 91a § 2 i 3 k.p.k.).
• Odpowiedzialność posiłkowa. W sprawach karnych skarbowych za grzywnę wymierzoną sprawcy czyni się odpowiedzialnym posiłkowo podmiot, którego sprawami sprawca się zajmował jako pełnomocnik, zarządca, pracownik albo w jakimkolwiek innym charakterze, jeżeli podmiot ten odniósł albo mógł odnieść z czynu korzyść majątkową (art. 24 § 1 k.k.s.). Do postępowania firma wchodzi osobnym postanowieniem i ma w nim własne uprawnienia strony.
• Odrębne postępowanie wobec spółki. Odpowiedzialność podmiotu zbiorowego opiera się na osobnej ustawie, jest wtórna wobec sprawy człowieka i rozstrzyga się później niż ona.

Wniosek zapada na starcie: sprawa firmy i sprawa człowieka z zarzutem to dwie sprawy, więc pytanie, kogo w tym układzie reprezentuję, pada u mnie w pierwszych minutach rozmowy.

W sprawach karnych skarbowych kodeks zna trzy instytucje, o których zarząd decyduje sam i najczęściej wtedy, gdy okno na decyzję jeszcze jest otwarte. Każda ma warunek wpisany w przepis i każda ten warunek stawia przed skutkiem, nie po nim.

• Czynny żal. Nie podlega karze sprawca, który po popełnieniu czynu zawiadomił o nim organ powołany do ścigania i ujawnił istotne okoliczności czynu, w tym osoby współdziałające (art. 16 § 1 k.k.s.). Warunkiem jest uiszczenie w całości wymagalnej należności publicznoprawnej uszczuplonej czynem, w terminie wyznaczonym przez organ (art. 16 § 2 k.k.s.). Zawiadomienie jest bezskuteczne, gdy organ miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o czynie albo po rozpoczęciu czynności zmierzających do jego ujawnienia (art. 16 § 5 k.k.s.).
• Korekta deklaracji. Przy czynie dotyczącym złożenia deklaracji albo przesłania księgi nie podlega karze sprawca, jeżeli po jego popełnieniu złożono organowi podatkowemu prawnie skuteczną korektę (art. 16a § 1 k.k.s.), a przy uszczupleniu należność uiszczono niezwłocznie, nie później niż w terminie wyznaczonym przez organ (art. 16a § 2 k.k.s.). Przepisu nie stosuje się, gdy przed złożeniem korekty wszczęto postępowanie przygotowawcze o ten czyn albo ujawniono go w toku toczącego się postępowania (art. 16a § 3 k.k.s.).
• Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności. Sąd może udzielić zezwolenia, gdy wina sprawcy i okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, a jednocześnie uiszczono należność publicznoprawną, kwotę odpowiadającą co najmniej najniższej karze grzywny, wyrażono zgodę na przepadek albo równowartość przedmiotów i uiszczono zryczałtowaną równowartość kosztów (art. 17 § 1 k.k.s.). Zezwolenia nie udziela się między innymi wtedy, gdy przestępstwo skarbowe zagrożone jest karą ograniczenia albo pozbawienia wolności (art. 17 § 2 k.k.s.).

Praktyczna konsekwencja dotyczy kolejności, nie treści pism. Wszystkie trzy okna zamyka wiedza organu albo wszczęcie postępowania, a o tym firma dowiaduje się zwykle w dniu czynności. Dlatego rozmowa o nich ma sens, dopóki nikt jeszcze nie zapukał.

W pierwszych dniach wszyscy w firmie chcą tego samego, żeby sprawa się skończyła. Interesy rozjeżdżają się później i zwykle w tym samym miejscu: gdy trzeba powiedzieć, czyja to była decyzja.

Pracownik wezwany na przesłuchanie w prokuraturze jest świadkiem z własnym ryzykiem, a nie przedstawicielem pracodawcy. Może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić jego samego albo osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe (art. 183 § 1 k.p.k.). O skorzystaniu z tego uprawnienia decyduje on, nie zarząd.

Uzgadnianie w firmie wspólnej wersji jest złym pomysłem także z powodu czysto dowodowego. Uzgodnienia zostawiają ślad w mailach i komunikatorach, a te są na nośnikach zabezpieczonych przy czynności. Do akt trafia wtedy nie tylko sprawa pierwotna, ale i zapis samego uzgadniania.

To, co robię zamiast tego, wygląda nudno: ustalam na starcie, kto ma własnego obrońcę, kto jest w tej sprawie świadkiem i którymi kanałami firma przestaje o sprawie rozmawiać.

Zabezpieczenie majątkowe dotyka firmy wcześniej niż wyrok i to ono, a nie sam zarzut, potrafi zatrzymać bieżącą działalność. Poza zajęciem rachunków i rzeczy ustawa zna środek dalej idący: zabezpieczenie przez ustanowienie zarządu przymusowego przedsiębiorstwa i wyznaczenie zarządcy spośród osób z licencją doradcy restrukturyzacyjnego (art. 292a § 1 k.p.k.).

Ten środek ma własny rytm i warto go znać, zanim się go zobaczy.

• W postępowaniu przygotowawczym postanowienie wydaje prokurator, ale wymaga ono zatwierdzenia przez sąd (art. 292a § 2 k.p.k.).
• Prokurator występuje o zatwierdzenie w terminie 7 dni, a sąd orzeka w terminie 7 dni od wpływu postanowienia (art. 292a § 3 k.p.k.). Prawomocna odmowa zatwierdzenia powoduje upadek zabezpieczenia (art. 292a § 4 k.p.k.).
• Zarządca zapewnia ciągłość pracy zabezpieczonego przedsiębiorstwa (art. 292a § 8 k.p.k.).
• Zarządca sporządza spis składników przedsiębiorstwa, a właściciel rzeczy, które do spisu weszły, może żądać ich wyłączenia z zabezpieczenia (art. 292a § 9 k.p.k.).

Praktyczny wniosek dotyczy kolejności pracy. Pisma majątkowe mają własne terminy, liczone od doręczenia postanowienia, i biegną niezależnie od tego, co dzieje się w sprawie głównej. Odłożenie ich na czas, aż sprawa się wyjaśni, jest decyzją, której później nie da się odwrócić.

Przy przeszukaniu w firmie pytanie o dokumenty prawne pada zawsze, a rozstrzyga się je w trakcie czynności, nie po niej.

Jeżeli osoba, u której dokonuje się przeszukania albo od której żąda się wydania rzeczy, oświadczy, że wydane albo znalezione pismo zawiera wiadomości objęte tajemnicą zawodową, przekazuje się je prokuratorowi albo sądowi w opieczętowanym opakowaniu, bez odczytywania (art. 225 § 1 k.p.k.). Gdy oświadczenie dotyczy okoliczności związanych z wykonywaniem funkcji obrońcy, dokumenty pozostawia się osobie, u której czynność prowadzono, bez zapoznawania się z ich treścią, a przy wątpliwościach co do oświadczenia osoby niebędącej obrońcą rozstrzyga sąd (art. 225 § 3 k.p.k.).

Dla firmy wynikają stąd dwie rzeczy. Po pierwsze, oświadczenie składa się w trakcie czynności i pilnuje, żeby weszło do protokołu, bo później nie ma już czego uzupełniać. Po drugie, opinia z działu prawnego albo od kancelarii, która nie jest w tej sprawie obrońcą, to inna kategoria niż korespondencja z obrońcą, więc warto wiedzieć wcześniej, co gdzie leży.

Ułożenie tego zawczasu, razem z procedurą na dzień czynności, jest tym, czym zajmuje się criminal compliance w firmie, i jedyną częścią tej pracy, którą da się wykonać przed zdarzeniem.