Przeszukanie w firmie

W celu wykrycia lub zatrzymania albo przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej, a także w celu znalezienia rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym, można dokonać przeszukania pomieszczeń i innych miejsc, jeżeli istnieją uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że osoba podejrzana lub wymienione rzeczy tam się znajdują (art. 219 § 1 k.p.k.).

Dwa elementy tego przepisu wyznaczają granice czynności w siedzibie firmy. Pierwszy to cel: znalezienie rzeczy mogących stanowić dowód albo podlegających zajęciu. Drugi to uzasadnione podstawy do przypuszczenia, że rzeczy te znajdują się właśnie tutaj.

W tym samym celu i pod tym samym warunkiem, z uwzględnieniem zasad i granic określonych w art. 227 k.p.k., można też dokonać przeszukania osoby, jej odzieży i podręcznych przedmiotów (art. 219 § 2 k.p.k.). W praktyce oznacza to, że czynność obejmuje nie tylko pomieszczenia, ale i osoby obecne na miejscu, w tym pracowników.

Przeszukanie nie jest kontrolą i nie podlega regułom, którym podlega kontrola działalności gospodarczej. To rozróżnienie decyduje o tym, jakie środki obrony przysługują i w jakim terminie.

To jest uprawnienie, z którego firmy korzystają najrzadziej, a które działa wyłącznie wtedy, gdy skorzysta się z niego w trakcie czynności.

Jeżeli kierownik instytucji państwowej lub samorządowej albo też osoba, u której dokonano zatrzymania rzeczy lub u której przeprowadza się przeszukanie, oświadczy, że wydane lub znalezione przy przeszukaniu pismo lub inny dokument zawiera informacje niejawne lub wiadomości objęte tajemnicą zawodową lub inną tajemnicą prawnie chronioną albo ma charakter osobisty, organ przeprowadzający czynność przekazuje niezwłocznie pismo lub inny dokument bez jego odczytania prokuratorowi lub sądowi w opieczętowanym opakowaniu (art. 225 § 1 k.p.k.).

Skutek jest zatem natychmiastowy: dokument opuszcza siedzibę nieprzeczytany, a o jego wykorzystaniu decyduje później sąd albo prokurator. Oświadczenie trzeba jednak złożyć na miejscu i odnotować w protokole.

Uprawnienie to ma granicę. Trybu z § 1 nie stosuje się m.in. do dokumentów zawierających tajemnicę zawodową, gdy ich posiadaczem jest osoba podejrzana o popełnienie przestępstwa (art. 225 § 2 k.p.k.). Osobno i najsilniej chronione są dokumenty obrończe: organ pozostawia je bez zapoznawania się z ich treścią (art. 225 § 3 k.p.k.).

O wykorzystaniu dokumentów zawierających informacje niejawne lub tajemnicę zawodową jako dowodów rozstrzyga się przy odpowiednim zastosowaniu zakazów i ograniczeń z art. 178-181 k.p.k. (art. 226 k.p.k.).

Na postanowienie dotyczące przeszukania, zatrzymania rzeczy i w przedmiocie dowodów rzeczowych oraz na inne czynności przysługuje zażalenie osobom, których prawa zostały naruszone; zażalenie na postanowienie wydane lub czynność dokonaną w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje sąd rejonowy, w okręgu którego prowadzone jest postępowanie (art. 236 § 1 k.p.k.).

Krąg uprawnionych jest tu określony szeroko i to jest praktycznie najważniejsze zdanie tego rozdziału dla firmy. Uprawnienie przysługuje osobom, których prawa zostały naruszone, a nie wyłącznie stronom postępowania. Spółka, u której przeprowadzono czynność, może więc zaskarżyć ją także wtedy, gdy nikomu nie postawiono jeszcze zarzutów.

Zaskarżeniu podlegają nie tylko postanowienia, ale i czynności faktyczne, czyli sam sposób przeprowadzenia przeszukania i zajęcia rzeczy.

Termin biegnie krótko. Zażalenie wnosi się w terminie 7 dni od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa nakazuje doręczenie postanowienia, od daty doręczenia (art. 460 k.p.k.).

Przy kontroli działalności gospodarczej działa środek, którego kodeks postępowania karnego nie zna, a który ma najkrótszy termin z całej trójki.

Przedsiębiorca może wnieść sprzeciw wobec podjęcia i wykonywania przez organ kontroli czynności z naruszeniem przepisów art. 48 ust. 1-11, art. 49, art. 50 ust. 1 i 5, art. 51 ust. 1, art. 54 ust. 1, art. 55 ust. 1 i 2, art. 55a oraz art. 58 ustawy Prawo przedsiębiorców. Sprzeciw wymaga uzasadnienia (art. 59 ust. 1).

Sprzeciw wnosi się na piśmie do organu kontroli, którego czynności dotyczy, a o jego wniesieniu zawiadamia się na piśmie kontrolującego (art. 59 ust. 3). Termin wynosi 3 dni robocze od dnia wszczęcia kontroli lub wystąpienia przesłanki do wniesienia sprzeciwu (art. 59 ust. 4).

Skutek jest realny, a nie symboliczny: wniesienie sprzeciwu powoduje wstrzymanie czynności kontrolnych i biegu czasu trwania kontroli (art. 59 ust. 5).

Warto przy tym pamiętać o limicie, o którego istnieniu wiele firm nie wie. Czas trwania wszystkich kontroli u przedsiębiorcy w jednym roku kalendarzowym nie może przekraczać 6 dni roboczych u mikroprzedsiębiorcy, 18 u małego, 24 u średniego i 48 u pozostałych przedsiębiorców (art. 55 ust. 1). Ustawa przewiduje od tego wyliczone wyjątki.

Kontrola podatkowa ma własny kalendarz, otwarty jeszcze przed jej rozpoczęciem.

Organy podatkowe zawiadamiają kontrolowanego o zamiarze wszczęcia kontroli podatkowej (art. 282b § 1 Ordynacji podatkowej), a kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia; po bezskutecznym upływie 30 dni potrzebne jest nowe zawiadomienie (art. 282b § 2). Wszczęcie przed upływem 7 dni wymaga zgody albo wniosku kontrolowanego (art. 282b § 3).

To siedmiodniowe okno jest jedynym momentem, w którym można spokojnie uporządkować dokumentację. Zawiadomienie zawiera zresztą pouczenie o prawie złożenia korekty deklaracji (art. 282b § 4 pkt 5).

Najważniejszy termin przychodzi jednak na końcu. Kontrolowany, który nie zgadza się z ustaleniami protokołu, może w terminie 14 dni od dnia jego doręczenia przedstawić zastrzeżenia lub wyjaśnienia, wskazując jednocześnie stosowne wnioski dowodowe (art. 291 § 1). Kontrolujący rozpatruje je i w terminie 14 dni zawiadamia o sposobie ich załatwienia (art. 291 § 2).

Milczenie ma tu skutek prawny: niezłożenie wyjaśnień lub zastrzeżeń w tym terminie oznacza, że kontrolowany nie kwestionuje ustaleń kontroli (art. 291 § 3). Kontrola zostaje zakończona w dniu doręczenia protokołu (art. 291 § 4), i od tego dnia liczy się czternaście dni.

Kontrola celno-skarbowa prowadzona na podstawie ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej ma własny reżim, a w nim przepis, który bywa najskuteczniejszym narzędziem obrony w całej tej sprawie.

Kontrola celno-skarbowa powinna być zakończona bez zbędnej zwłoki, jednak nie później niż w terminie 3 miesięcy od dnia jej wszczęcia (art. 63 ust. 1). O każdym przypadku niezakończenia jej w terminie zawiadamia się kontrolowanego na piśmie, podając przyczyny przedłużenia i wskazując nowy termin zakończenia (art. 63 ust. 2).

Sankcja za przekroczenie tego terminu jest dowodowa i ostra. Dokumenty zgromadzone po upływie terminów, o których mowa w ust. 1 i 2, z wyłączeniem dokumentów, o których udostępnienie wystąpiono przed upływem tych terminów, nie stanowią dowodu w kontroli celno-skarbowej, postępowaniu podatkowym, postępowaniu celnym lub postępowaniu karnym skarbowym, chyba że został wskazany nowy termin zakończenia kontroli (art. 63 ust. 4).

Praktyczne następstwo jest takie, że przy przedłużającej się kontroli warto prowadzić własny kalendarz i odnotowywać, kiedy i jakie pismo o przedłużeniu wpłynęło. Brak takiego zawiadomienia w aktach jest argumentem, który działa później, w sprawie karnej skarbowej.

Ograniczenia z ust. 1 nie stosuje się, gdy kontrola jest wykonywana na podstawie bezpośrednio stosowanych przepisów prawa Unii Europejskiej albo ratyfikowanej umowy międzynarodowej (art. 63 ust. 3).

Czynności w siedzibie bywają wstępem do rzeczy, która dla firmy jest dotkliwsza niż samo zajęcie dokumentów: do zablokowania majątku.

W razie zarzucenia przestępstwa, za które lub w związku z którym można orzec grzywnę, świadczenie pieniężne, przepadek, środek kompensacyjny albo zwrot korzyści majątkowej, może z urzędu nastąpić zabezpieczenie wykonania tego orzeczenia na mieniu oskarżonego, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że bez takiego zabezpieczenia wykonanie orzeczenia będzie niemożliwe albo znacznie utrudnione (art. 291 § 1 k.p.k.). Zabezpieczenie może objąć także mienie osób trzecich oraz przedsiębiorstwa w wypadkach wskazanych w tym przepisie (art. 291 § 2 k.p.k.), a osobno zabezpiecza się koszty sądowe (art. 291 § 3 k.p.k.).

Sposób jest różny w zależności od tego, co się zabezpiecza. Co do zasady stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (art. 292 § 1 k.p.k.). Zabezpieczenie grożącego przepadku następuje natomiast przez zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, ujawnianego w księdze wieczystej; w miarę potrzeby może być ustanowiony zarząd nieruchomości (art. 292 § 2 k.p.k.).

Postanowienie wydaje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator (art. 293 § 1 k.p.k.). Określa ono kwotowo zakres i sposób zabezpieczenia, przy czym zakres powinien odpowiadać jedynie temu, co jest niezbędne (art. 293 § 2 k.p.k.). Postanowienie z chwilą wydania stanowi tytuł wykonawczy (art. 293 § 5 k.p.k.), więc działa natychmiast, bez czekania na prawomocność.

Są też dwa przepisy działające na korzyść firmy. Na postanowienie o zabezpieczeniu przysługuje zażalenie (art. 293 § 3 k.p.k.). A zabezpieczenie majątkowe należy niezwłocznie uchylić w całości lub w części, jeżeli ustaną przyczyny, wskutek których zostało ono zastosowane w określonej wysokości, albo powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie choćby w części (art. 291 § 4 k.p.k.). To drugie jest narzędziem, o którym pamięta się rzadziej niż o zażaleniu, a bywa skuteczniejsze, bo nie ma terminu i można po nie sięgnąć w każdej chwili, gdy sytuacja się zmieni.