Przestępczość zorganizowana

Standardowo o warunkowe przedterminowe zwolnienie można ubiegać się po odbyciu połowy kary. Art. 65 § 1 k.k. przenosi skazanego na zasady przewidziane dla sprawcy z art. 64 § 2 k.k., czyli dla recydywy wielokrotnej, a tam próg wynosi trzy czwarte kary.

Przy karze dziesięciu lat różnica między połową a trzema czwartymi to dwa i pół roku dłużej w zakładzie karnym. Po zwolnieniu dochodzi dozór, którego przy zwykłym skazaniu mogłoby nie być.

To jest powód, dla którego spór o samą kwalifikację, a nie tylko o wymiar kary, ma znaczenie długo po ogłoszeniu wyroku.

Art. 65 § 1 k.k. przenosi na sprawcę zasady przewidziane dla sprawcy z art. 64 § 2 k.k. w zakresie wymiaru kary, środków karnych i środków związanych z poddaniem sprawcy próbie. Samego zawieszenia nie zamyka. Przepis, który je wyłączał wobec takiego sprawcy, art. 69 § 3 k.k., został uchylony z dniem 1 lipca 2015 r.

O zawieszeniu rozstrzyga dziś art. 69 § 1 k.k.: sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary pozbawienia wolności orzeczonej w wymiarze nieprzekraczającym roku, jeżeli sprawca w czasie popełnienia przestępstwa nie był skazany na karę pozbawienia wolności. Art. 65 § 1 k.k. działa tu pośrednio, bo przez odesłanie do art. 64 § 2 k.k. podnosi granice kary za czyny popełnione w grupie. Zawieszenie odpada wtedy z wymiaru kary, a nie z osobnego zakazu.

W okresie próby dozór jest obowiązkowy (art. 73 § 2 k.k.). Sam okres próby jest natomiast standardowy, od roku do 3 lat (art. 70 § 1 k.k.). Art. 70 § 2 k.k., który wydłuża go do przedziału od 2 do 5 lat, wymienia sprawcę młodocianego i sprawcę przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, a nie sprawcę z art. 64 § 2 k.k.

System dozoru elektronicznego pozwala odbywać karę pozbawienia wolności poza zakładem karnym. Przy tej kwalifikacji ustawa go jednak wyłącza. Art. 43la § 1 pkt 1 k.k.w. wymaga, żeby nie zachodziły warunki przewidziane w art. 64 § 2, art. 64a lub art. 65 § 1 i 2 Kodeksu karnego. Jest to zapis niekorzystny i nie ma sensu go łagodzić.

Art. 65 § 2 k.k. dotyczy sprawcy przestępstwa z art. 258 k.k., a art. 65 § 1 k.k. sprawcy, który popełnia przestępstwo działając w zorganizowanej grupie albo uczynił sobie z przestępstwa stałe źródło dochodu. Przy zarzucie udziału w grupie i czynach popełnionych w jej ramach obie podstawy stoją obok siebie. Przepis łączy je spójnikiem „i”, co w piśmiennictwie bywa czytane zawężająco, jako wymóg zbiegu obu paragrafów art. 65 k.k.; w takim układzie zarzutów ten zbieg i tak występuje.

Odesłanie do art. 64a i art. 65 k.k. weszło do art. 43la k.k.w. 1 października 2023 r. Przy czynach wcześniejszych sporne jest, czy sięga się po ustawę względniejszą z art. 4 § 1 k.k. Niezależnie od tego przepis ogranicza dozór do kary nieprzekraczającej roku i 6 miesięcy albo do kary niższej niż 3 lata, gdy do odbycia pozostało nie więcej niż 6 miesięcy.

Wniosek rozpoznaje sąd penitencjarny już po wyroku. To, czy będzie o co wnosić, waży się jednak wcześniej, w sporze o kwalifikację z art. 65 k.k.

Warunki dozoru elektronicznego

Kara za udział w grupie biegnie osobno od kar za każde przestępstwo popełnione w jej ramach. Odrębna kara za udział, odrębna za narkotyki, odrębna za pranie pieniędzy, odrębna za wymuszenie.

Sąd wymierza karę łączną, ale jej dolna granica to najwyższa z kar jednostkowych. Przy kilku zarzutach łączny wyrok sięga kilkudziesięciu lat pozbawienia wolności.

Odpadnięcie zarzutu udziału w grupie zdejmuje skutki art. 65 § 2 k.k., a zwykle także podstawę z § 1: próg warunkowego zwolnienia wraca do połowy kary, a dozór elektroniczny przestaje być wyłączony przez art. 43la § 1 pkt 1 k.k.w. Art. 65 § 1 k.k. ma jednak drugą podstawę, stałe źródło dochodu z przestępstwa, i tę trzeba podważać osobno.

Art. 259 k.k. przewiduje klauzulę bezkarności. Sprawca, który dobrowolnie odstąpił od udziału w grupie i ujawnił przed organem powołanym do ścigania przestępstw istotne okoliczności popełnionego czynu albo zapobiegł popełnieniu zamierzonego przestępstwa, nie podlega karze za sam udział w grupie.

Warunki są surowe. Odstąpienie musi być dobrowolne i trwałe, ujawnienie musi obejmować istotne okoliczności, a klauzula obejmuje wyłącznie odpowiedzialność za udział w grupie, nie za czyny popełnione w jej ramach.

Ujawnienie ma też skutek, którego nie da się cofnąć: to, co powiesz, zostaje w aktach i dotyczy również innych osób. Dlatego decyzję o czynnym żalu podejmuje się po analizie całego materiału, nie po pierwszym przesłuchaniu.