Adwokat od zabójstw · Wrocław

W sprawie o pozbawienie życia spór rzadko dotyczy tego, czy człowiek zginął. Dotyczy tego, z jakim zamiarem działał sprawca, bo to zamiar rozstrzyga, który przepis opisze czyn, a razem z przepisem zmienia się cała skala zagrożenia karą.

Zamiaru nie da się zmierzyć. Sąd odczytuje go z rzeczy zewnętrznych: rodzaju użytego narzędzia, liczby i umiejscowienia obrażeń, siły uderzeń, tego, co sprawca robił bezpośrednio po zdarzeniu, i tego, co mówił wcześniej. Prokuratura układa te elementy w jedną wersję już w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów.

Dlatego spór o kwalifikację zaczyna się przy pierwszym czytaniu akt, a nie na rozprawie. Materiał, który miałby pokazać inny przebieg zdarzenia, trzeba zabezpieczyć wtedy, gdy jeszcze istnieje: nagrania z kamer bywają nadpisywane, obrażenia świadków się goją, a pamięć o kolejności zdarzeń blaknie po kilku tygodniach.

Zmiana kwalifikacji nie jest poprawką redakcyjną. Przesuwa sprawę do innego przedziału ustawowego zagrożenia i zmienia to, o czym w ogóle toczy się dalszy spór.

Usiłowanie to sytuacja, w której sprawca bezpośrednio zmierzał do pozbawienia życia, ale skutek nie nastąpił. Karę za usiłowanie sąd wymierza w granicach zagrożenia przewidzianego za dokonanie, więc sama nazwa stawki nie obniża.

Granica przebiega w dwóch miejscach. Pierwsze: czy zachowanie było już bezpośrednim zmierzaniem do skutku, czy jeszcze przygotowaniem. Drugie: czy sprawca dobrowolnie odstąpił od dokonania albo zapobiegł skutkowi. Kto dobrowolnie odstąpił albo skutkowi zapobiegł, nie podlega karze za usiłowanie. Wobec tego, kto dobrowolnie starał się skutkowi zapobiec, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Słowo „dobrowolnie” jest tu całą treścią przepisu. Odstąpienie dlatego, że nadjechał radiowóz albo że ktoś krzyknął, dobrowolne nie jest. Odstąpienie dlatego, że sprawca zmienił zdanie, jest. Rozstrzyga to, co da się wykazać: wezwanie pogotowia, udzielenie pomocy, czas między jednym a drugim.

Ta część akt powstaje w pierwszych godzinach po zdarzeniu i później już się nie zmienia.

Obrona konieczna nie łagodzi kary. Wyłącza bezprawność czynu, czyli usuwa podstawę odpowiedzialności karnej. Warunkiem jest odparcie bezpośredniego, bezprawnego zamachu na dobro chronione prawem.

Spór toczy się zwykle o trzy słowa. „Bezpośredni” znaczy, że zamach trwał albo miał nastąpić natychmiast, a nie kiedyś. „Bezprawny” wyklucza sytuację, w której obie strony atakują się wzajemnie. „Odparcie” oznacza działanie skierowane przeciwko napastnikowi, a nie odwet po zakończonym zajściu.

Gdy granice obrony zostały przekroczone, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia. Jeżeli przekroczenie było wynikiem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu, ustawa wyłącza karalność.

Materiał, który o tym rozstrzyga, jest fizyczny: dokumentacja obrażeń u obu stron, ślady na miejscu zdarzenia, zapis z monitoringu, treść zgłoszenia na numer alarmowy. Część z niego przestaje istnieć w ciągu kilku dni.

Zabójstwo pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami jest osobnym typem czynu, z własnym, znacznie niższym zagrożeniem. To jedyne miejsce w tej grupie przepisów, w którym stan sprawcy zmienia sam przepis, a nie tylko wymiar kary.

Samo wzburzenie jednak nie wystarcza. Ustawa wymaga, żeby było usprawiedliwione okolicznościami, a to jest ocena z zewnątrz, nie relacja sprawcy o tym, co czuł. Sąd bada, czy powód wzburzenia leżał po stronie zdarzenia, a nie wyłącznie w usposobieniu sprawcy.

Afektu nie należy mylić z niepoczytalnością. Niepoczytalność dotyczy tego, czy sprawca mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenie albo pokierować swoim postępowaniem, i ustalają ją biegli psychiatrzy. Afekt jest oceną prawną, dla której opinia psychologiczna jest materiałem, a nie rozstrzygnięciem.

Dowodem bywa to, co działo się przed zdarzeniem, czasem przez lata: dokumentacja obrażeń, zgłoszenia interwencji, korespondencja, zeznania osób z otoczenia. Tę część materiału buduje się osobno i wcześnie.

Najważniejsza decyzja w sprawie o zabójstwo zapada zwykle w pierwszej dobie i nie dotyczy linii obrony. Dotyczy tego, czy w ogóle składać wyjaśnienia, zanim zobaczy się akta.

Podejrzany ma prawo odmówić składania wyjaśnień i odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania, bez podawania powodu. Odmowa nie jest okolicznością obciążającą i nie zastępuje dowodu: to oskarżyciel wykazuje sprawstwo, nie odwrotnie.

Wyjaśnienia działają inaczej. Raz zapisane w protokole zostają w aktach do końca sprawy, także wtedy, gdy zostaną potem odwołane. Zmiana wersji nie usuwa poprzedniej, tylko dokłada do akt pytanie, dlaczego wersja się zmieniła, a na to pytanie trzeba będzie odpowiedzieć przed sądem.

Dlatego kolejność jest odwrotna, niż podpowiada odruch: najpierw dostęp do akt i wiedza o tym, co w nich stoi, potem treść wyjaśnień. Przy zatrzymaniu ta decyzja zapada bez akt, w kilkanaście minut, i to jest moment, w którym obecność obrońcy zmienia najwięcej.