Odpowiedzialność posiłkowa

Odpowiedzialność posiłkowa (art. 24–25 KKS) to instytucja, na mocy której sąd może nałożyć obowiązek zapłaty grzywny wymierzonej sprawcy lub równowartości szkody na osobę fizyczną lub prawną, która odniosła korzyść majątkową z przestępstwa skarbowego popełnionego przez inną osobę.

Najczęstsze scenariusze:

• Właściciel firmy odpowiada za przestępstwo skarbowe popełnione przez księgową lub dyrektora finansowego
• Spółka odpowiada za czyny swojego reprezentanta (prezesa, prokurenta)
• Osoba fizyczna odpowiada za przestępstwo popełnione w ramach działalności prowadzonej na jej rzecz

Kluczowe: odpowiedzialność posiłkowa ma charakter finansowy, nie karny. Nie prowadzi do wpisu do rejestru karnego, ale oznacza obowiązek zapłaty – często znacznych kwot.

Firma nie staje się stroną przez samo to, że zarzuty ma ktoś z jej ludzi. Wchodzi do sprawy dopiero postanowieniem o pociągnięciu do odpowiedzialności posiłkowej. W postępowaniu przygotowawczym wydaje je organ prowadzący to postępowanie, a po wniesieniu aktu oskarżenia sąd (art. 124 § 1 i § 2 k.k.s.).

Co musi w nim stać

Wskazanie oskarżonego, zarzucanego mu przestępstwa skarbowego i kwalifikacji prawnej, wskazanie podmiotu oraz podstaw pociągnięcia go do odpowiedzialności posiłkowej (art. 124 § 3 k.k.s.). Ostatni element bywa najuboższy, a to właśnie on nazywa powód, dla którego rachunek ma iść do firmy. Od jego treści zaczyna się cała reszta: bez wskazanej podstawy nie ma z czym polemizować i nie ma czego podważać dowodem.

To postanowienie da się zmienić i uchylić

Zmiana albo uzupełnienie następuje w formie postanowienia, a w razie braku podstaw zmiana może polegać także na uchyleniu wydanego poprzednio postanowienia (art. 124 § 4 k.k.s.). Materiał podważający którąś z przesłanek pracuje więc od razu, jeszcze w postępowaniu przygotowawczym, a nie dopiero na rozprawie. To jest pierwsza z decyzji, które w tej sprawie mają swój moment.

Podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej jest stroną postępowania karnego skarbowego – ma prawo do obrony, przeglądania akt, składania wniosków dowodowych i zaskarżania orzeczeń.

Sąd orzeka o odpowiedzialności posiłkowej w wyroku skazującym sprawcę przestępstwa skarbowego. Oznacza to, że obrona podmiotu posiłkowego prowadzona jest równolegle z obroną oskarżonego – ale interesy obu stron nie zawsze się pokrywają.

Moja rola to zapewnienie, że interesy podmiotu posiłkowego są należycie reprezentowane – niezależnie od strategii obrony samego oskarżonego.

Stroną jest tu firma, nie jej prezes prywatnie: w sprawie o przestępstwo skarbowe stronami są oskarżyciel publiczny, oskarżony, podmiot pociągnięty do odpowiedzialności posiłkowej oraz interwenient (art. 120 § 1 k.k.s.). Za stronę ktoś musi mówić i kodeks wskazuje dwie drogi.

Pełnomocnik albo organ spółki

Podmiot może ustanowić pełnomocnika, którym jest adwokat albo radca prawny (art. 123 § 1 k.k.s.). Za podmiot niebędący osobą fizyczną czynności procesowych może dokonać także organ uprawniony do działania w jego imieniu (art. 123 § 2 k.k.s.), czyli zarząd według zasad reprezentacji ujawnionych w rejestrze. Obie drogi stoją otworem obok siebie.

Kiedy sam zarząd nie wystarczy

Kłopot zaczyna się wtedy, gdy zarzuty ma jedyny członek zarządu albo osoba, która firmę na co dzień reprezentuje. Ta sama osoba prowadzi wtedy dwie linie naraz: własną obronę i obronę majątku firmy. Te linie nie muszą biec w tę samą stronę, bo firmie może służyć wykazanie, że sprawca działał poza zakresem powierzonych mu spraw, a jemu samemu to nie służy. Rozdzielenie ról jest decyzją na początek sprawy, nie po pierwszym przesłuchaniu.

Od wydania postanowienia podmiot może być wzywany do udziału w czynnościach procesowych (art. 125 § 3 k.k.s.). Kto się na nie stawia i w jakiej roli mówi, przestaje być kwestią wewnętrznej organizacji firmy. Zanim wezwanie przyjdzie, warto wiedzieć, jak przebiega przesłuchanie.

Spór o odpowiedzialność posiłkową rzadko idzie o to, co ludzie pamiętają. Idzie o dokumenty, bo obie przesłanki dają się sprawdzić na papierze: rola sprawcy w firmie i korzyść, którą firma odniosła albo mogła odnieść.

Rola sprawcy

Umowa, zakres pełnomocnictwa, uchwała o powierzeniu spraw, opis stanowiska, faktyczny obieg dokumentów i podpisów. Pytanie brzmi, czy skazany prowadził sprawy firmy jako pełnomocnik, zarządca albo pracownik, czy działał obok niej i na własny rachunek. Odpowiedź wynika z dokumentów sprzed czynu, nie z oświadczeń złożonych po tym, jak zapadły zarzuty.

Korzyść

Rozliczenia za okresy objęte zarzutem, przepływy na rachunkach, ceny w umowach, to komu i kiedy pieniądze wypłacono. Korzyść bywa też wyłącznie możliwa, więc wykazanie, że firma niczego nie dostała do ręki, nie zamyka jeszcze sprawy. Ta różnica przesądza, jakie dokumenty w ogóle mają w tym sporze wagę.

Ten materiał zwykle jest już poza firmą

Dokumenty, o które idzie spór, leżą najczęściej w aktach kontroli albo zostały zabrane podczas czynności w siedzibie. Jeżeli u Ciebie było przeszukanie i zatrzymanie rzeczy, punktem wyjścia jest protokół i lista zabranych nośników, nie kopia, która została w biurze. Firma jest stroną, więc dostęp do akt ma własny, niezależny od tego, co przekaże jej oskarżony.

Odpowiedzialność posiłkowa nie jest automatyczna – sąd musi ją nałożyć w wyroku, a obrona może temu zapobiec:

• Brak korzyści majątkowej – wykazanie, że podmiot posiłkowy nie odniósł korzyści z przestępstwa
• Brak związku przyczynowego – udowodnienie, że korzyść nie wynikała z popełnionego czynu
• Zaskarżenie orzeczenia – apelacja od wyroku w części dotyczącej odpowiedzialności posiłkowej
• Kwestionowanie wysokości – nawet jeśli odpowiedzialność zostanie nałożona, można kwestionować jej zakres

Część rzeczy w tej sprawie ma swój moment i po nim nie wraca. Te cztery decydują w praktyce o tym, z czym firma zostaje.

• Udział w czynnościach. Wezwania idą do podmiotu od wydania postanowienia. Nieobecność sprawy nie wstrzymuje, a materiał zebrany bez udziału firmy wchodzi potem do podstawy wyroku.
• Wnioski dowodowe przed sądem pierwszej instancji. Dokumenty o roli sprawcy i o rozliczeniach składa się tam, gdzie sąd ustala fakty. Postępowanie odwoławcze służy kontroli wyroku, nie prowadzeniu sprawy od nowa.
• Zakres zaskarżenia. Firma ma własny środek odwoławczy, ale to, czy kwestionuje samą zasadę obciążenia, czy tylko jego zakres, wyznacza granice kontroli. Najpierw wniosek o uzasadnienie wyroku, potem apelacja: termin liczy się od doręczenia, nie od ogłoszenia.
• Zabezpieczenie na majątku firmy. Karę grzywny i ściągnięcie równowartości pieniężnej przepadku przedmiotów wolno zabezpieczyć także na mieniu podmiotu pociągniętego do odpowiedzialności posiłkowej (art. 131 § 3 k.k.s.). Zablokowany rachunek działa w czasie, w którym sprawa dopiero się toczy, więc zażalenie na zakres zajęcia ma sens wtedy, a nie po wyroku.

Na końcu zostaje pytanie o pieniądze. Wobec podmiotu odpowiedzialnego posiłkowo nie stosuje się ani wykonania pracy społecznie użytecznej, ani zastępczej kary pozbawienia wolności (art. 184 § 4 k.k.s.): jedyną walutą jest tu majątek firmy. Grzywna, która stoi za tym obciążeniem, wyrasta najczęściej z zarzutu wobec osoby prowadzącej sprawy firmy, na przykład z oszustwa podatkowego w deklaracji, i tam też zwykle zaczyna się realny spór.

Masz postanowienie o pociągnięciu albo wezwanie do udziału w czynnościach: zadzwoń 570 260 279 albo napisz kontakt@adwokat-skoczylas.pl. Umów konsultację.