Kara zastępcza za grzywnę

Zamiana grzywny na pracę społecznie użyteczną ma granicę wpisaną w ustawę. Sąd może zamienić wyłącznie grzywnę nieprzekraczającą stu dwudziestu stawek dziennych (art. 45 § 1 k.k.w.). Przy grzywnie określonej kwotowo górna granica kwoty podlegającej zamianie to 240.000 złotych (art. 45 § 3 k.k.w.).

Powyżej progu droga przez pracę nie istnieje w ogóle. Nie chodzi o to, że sąd jej odmówi: ustawa jej nie przewiduje. Zostają cztery wyjścia, wszystkie po stronie pieniędzy albo czasu:

• Zapłata całości w terminie wyznaczonym w wezwaniu.
• Wpłata części, która pomniejsza to, co zostaje do wykonania.
• Rozłożenie na raty, dopóki grzywna nie jest wykonywana w trybie wyłączającym raty.
• Umorzenie, przy warunkach opisanych niżej.

Druga rzecz w tym samym przepisie: sąd może zamienić, a nie zamienia. Nawet poniżej progu zamiana jest fakultatywna, a sąd kieruje się przy niej wskazaniami z art. 53 Kodeksu karnego. Dlatego liczba stawek z sentencji wyroku jest pierwszą rzeczą, którą sprawdzam, zanim ustalimy, o co w ogóle warto wnosić. Ta sama kwota do zapłaty przy różnej liczbie stawek prowadzi do dwóch różnych postępowań wykonawczych.

Dwa przeliczniki z Kodeksu karnego wykonawczego biegną w zupełnie innym rytmie i dopiero zestawione obok siebie pokazują, o czym jest ta decyzja.

• Praca: dziesięć stawek dziennych odpowiada miesiącowi pracy społecznie użytecznej, z zaokrągleniem w górę do pełnego miesiąca, w wymiarze od 20 do 40 godzin miesięcznie (art. 45 § 1 k.k.w.).
• Zakład karny: dwie stawki dzienne odpowiadają jednemu dniowi pozbawienia wolności (art. 46 § 2 k.k.w.).

Sto dwadzieścia stawek to zatem dwanaście miesięcy pracy albo sześćdziesiąt dni pozbawienia wolności. Kalendarzowo praca trwa sześć razy dłużej. Osoba, która liczy wyłącznie czas, wybierze odsiadkę; osoba, która liczy skutki dla zatrudnienia, mieszkania i rodziny, wybierze pracę. To jest realny wybór, nie formalność do odhaczenia w oświadczeniu.

Przy grzywnie określonej kwotowo rozpiętość jest jeszcze szersza. Jeden dzień pozbawienia wolności odpowiada grzywnie w kwocie od 20 do 4000 złotych (art. 46 § 3 k.k.w.), a miesiąc pracy społecznie użytecznej kwocie do 20.000 złotych (art. 45 § 3 k.k.w.). Ustawa daje sądowi widełki dwustukrotne. Ta sama grzywna może więc dać wymiar kary zastępczej liczony w dniach albo w miesiącach, w zależności od tego, co sąd przyjmie za jeden dzień. Wymiar jest przedmiotem sporu, a nie wynikiem rachunku, i dlatego stanowisko co do niego powinno znaleźć się w aktach przed posiedzeniem, nie po nim.

Najczęstsze założenie, z jakim trafiają do mnie osoby po wezwaniu do zapłaty, brzmi: dopóki nie było egzekucji, nic się nie dzieje. Przepis mówi coś innego. Sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, gdy egzekucja okazała się bezskuteczna albo gdy z okoliczności sprawy wynika, że byłaby ona bezskuteczna (art. 46 § 1 k.k.w.).

Druga część tego zdania oznacza, że postępowanie egzekucyjne nie musi się faktycznie odbyć. Wystarczy, że z akt wynika brak majątku. Czekanie na komornika, który nigdy nie przyjdzie, nie jest więc odroczeniem kłopotu, tylko jego przyspieszeniem: pusta odpowiedź na wezwanie sama w sobie jest okolicznością, z której wyprowadza się bezskuteczność.

Stąd praktyczny wniosek co do momentu. Materiał o sytuacji majątkowej, dokumenty o dochodach, kosztach leczenia i osobach na utrzymaniu trafiają do akt najpóźniej przed posiedzeniem albo nie trafiają wcale. W posiedzeniu w przedmiocie zarządzenia kary zastępczej mają prawo wziąć udział prokurator, skazany oraz jego obrońca, a gdy skazany pozostaje pod dozorem, także sądowy kurator zawodowy albo osoba godna zaufania (art. 48 k.k.w.). Prawo udziału trzeba wykonać.

Zażalenie przysługuje na obie decyzje tego etapu: na postanowienie w przedmiocie zamiany grzywny na pracę społecznie użyteczną (art. 45 § 4 k.k.w.) i na postanowienie w przedmiocie zarządzenia wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności (art. 46 § 5 k.k.w.).

Po zarządzeniu kary zastępczej ustawa zostawia jedno okno. Sąd może w każdym czasie wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, jeżeli skazany oświadczy na piśmie, że podejmie pracę społecznie użyteczną i podda się rygorom z nią związanym (art. 48a § 1 k.k.w.). Wstrzymanie trwa do czasu wykonania pracy albo złożenia kwoty pozostałej jeszcze do uiszczenia tytułem grzywny.

Okno ma jednak zamek, o którym rzadko się pisze. Art. 48a § 1 k.k.w. dotyczy wyłącznie kary zarządzonej w wypadku z art. 46 § 1 pkt 1 k.k.w., czyli wtedy, gdy powodem był brak zgody skazanego na pracę albo uchylanie się od niej. Jeżeli sąd zarządził karę na podstawie punktu 2, bo zamiana była niemożliwa lub niecelowa, ta droga po prostu nie jest otwarta. Podstawa postanowienia przesądza więc, czy pisemne oświadczenie ma sens, a odczytać ją można wyłącznie z uzasadnienia.

I rzecz, której nie da się naprawić później: ponowne wstrzymanie wykonania tej samej zastępczej kary pozbawienia wolności na tej podstawie jest niedopuszczalne (art. 48a § 6 k.k.w.). Jeżeli po wstrzymaniu skazany uchyla się od pracy, sąd zarządza wykonanie kary (art. 48a § 2 k.k.w.) i drugiego oświadczenia ustawa już nie honoruje. Deklaracja podjęcia pracy jest zobowiązaniem jednorazowym, więc składa się ją wtedy, gdy praca jest realnie wykonalna przy godzinach zatrudnienia, dojazdach i stanie zdrowia, a nie wtedy, gdy trzeba coś odpisać sądowi.

Rozłożenie grzywny na raty wchodzi w grę, gdy natychmiastowe wykonanie pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki (art. 49 § 1 k.k.w.). Ustawowy sufit to rok, liczony od dnia wydania pierwszego postanowienia w tym przedmiocie. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie, a zwłaszcza gdy wysokość grzywny jest znaczna, okres ten sięga trzech lat (art. 49 § 2 k.k.w.).

Raty nie są jednak stanem trwałym. Sąd odwołuje rozłożenie, jeżeli ujawniły się nowe albo wcześniej nieznane okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia (art. 50 § 1 k.k.w.), a także wtedy, gdy skazany uchybił terminowi płatności choćby jednej raty, chyba że wykaże, iż nastąpiło to z przyczyn od niego niezależnych (art. 50 § 2 k.k.w.). Ciężar wykazania leży po stronie skazanego, więc dokumenty o utracie pracy czy hospitalizacji zbiera się na bieżąco, a nie po wezwaniu.

Stąd sposób liczenia raty we wniosku. Kwota policzona pod najlepszy miesiąc w roku wraca po kilku miesiącach jako podstawa odwołania rozłożenia i przenosi sprawę o etap dalej, tam gdzie rozstrzyga się już o karze zastępczej. Rata proponowana w piśmie jest zobowiązaniem, nie życzeniem. Na postanowienie w przedmiocie rozłożenia na raty i na postanowienie o jego odwołaniu przysługuje zażalenie (art. 49 § 3 i art. 50 § 3 k.k.w.).

Odroczenie i przerwa dotyczą kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem, nie grzywny, i mają własne przesłanki: Kiedy sąd odracza wykonanie kary.

Zanim ustalimy, o co wnosić, sprawdzam jedno: w jakim trybie grzywna jest wykonywana. Jeżeli podlega ona wykonaniu przez ściągnięcie środków stanowiących zabezpieczenie majątkowe w sprawie (art. 11a k.k.w.) albo w trybie wezwania z art. 11b § 1 k.k.w., dwie drogi są zamknięte z mocy ustawy:

• Takiej grzywny nie można rozłożyć na raty (art. 49 § 2a k.k.w.).
• Takiej grzywny nie można umorzyć (art. 51 § 1a k.k.w.).

To nie jest kwestia oceny sądu ani jakości wniosku. Wniosek złożony wbrew tym przepisom nie zostanie uwzględniony, a czas na inne kroki zdąży upłynąć.

W pozostałych wypadkach umorzenie ma trzy warunki występujące łącznie: przyczyny nieuiszczenia powstały po orzeczeniu grzywny i były niezależne od skazanego, wykonanie kary w innej drodze okazało się niemożliwe lub stało się niecelowe, a rozłożenie na raty nie byłoby wystarczające. Ustawa stopniuje przy tym sam skutek: w szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może umorzyć grzywnę w części, a wyjątkowo również w całości (art. 51 § 1 k.k.w.). Umorzenie w całości jest zatem wyjątkiem od wyjątku, a wniosek, który od razu żąda całości bez wykazania każdego z warunków, sam się osłabia.

Osobna droga istnieje dla osoby, która odbywa już karę pozbawienia wolności z innego wyroku, a gdzieś w tle czeka niezapłacona grzywna. Na wniosek skazanego odbywającego karę pozbawienia wolności niebędącą zastępczą karą pozbawienia wolności sąd może orzec, po wyrażeniu zgody przez dyrektora zakładu karnego, że praca społecznie użyteczna będzie wykonywana na rzecz podmiotów i na zasadach określonych w art. 123a k.k.w. (art. 45 § 5 k.k.w.).

Trzy rzeczy wynikają z tego przepisu wprost:

• Potrzebny jest wniosek skazanego. Sąd nie orzeka o tym z urzędu.
• Potrzebna jest zgoda dyrektora zakładu karnego, a organizowaniem i kontrolowaniem pracy zajmuje się następnie właśnie dyrektor; sąd przesyła mu odpis orzeczenia.
• Okno zamyka się z chwilą, gdy odbywana kara jest karą zastępczą. Przepis wyłącza tę sytuację wprost, więc kolejność zdarzeń przesądza o dostępności drogi.

Dla rodziny osoby osadzonej to bywa jedyny sposób, żeby grzywna nie doczekała się własnego zarządzenia wykonania kary zastępczej po wyjściu. Warunki dwóch pozostałych decyzji tego etapu opisuję osobno: Co bada sąd przy warunkowym przedterminowym zwolnieniu oraz Kto może odbywać karę w systemie dozoru elektronicznego.

Każde z powyższych rozwidleń ma własny moment i własny przepis, a część z nich zamyka się bezpowrotnie. Powiedz, jakie pismo dostałeś i jaka data doręczenia stoi na potwierdzeniu odbioru: 570 260 279. Nie musisz mieć akt ani wiedzieć, na którym etapie jest sprawa.