Warunkowe przedterminowe zwolnienie

Pierwsza rzecz, którą sprawdzam, to nie data odbycia połowy kary, tylko treść wyroku skazującego. Sąd, który wymierzał karę, mógł w szczególnie uzasadnionych wypadkach wyznaczyć surowsze ograniczenia do warunkowego zwolnienia niż te, które wynikają z ustawowych progów (art. 77 § 2 k.k.). Takie zastrzeżenie stoi w wyroku, nie w dokumentacji jednostki.

Skutek jest praktyczny: arytmetyka, którą policzy w domu rodzina, może się rozminąć z datą, od której wniosek w ogóle wchodzi w grę. Dlatego rozmowa zaczyna się od pytania o wyrok, a nie od pytania o zakład karny.

Przy karze dożywotniego pozbawienia wolności ustawa idzie dalej. Sąd może orzec zakaz warunkowego zwolnienia, gdy czyn popełniono po prawomocnym skazaniu za przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo o charakterze terrorystycznym, a także wtedy, gdy charakter i okoliczności czynu oraz właściwości osobiste sprawcy wskazują, że pozostawanie na wolności spowoduje trwałe niebezpieczeństwo dla innych osób (art. 77 § 3 i § 4 k.k.).

Dopiero gdy wyrok takiego zastrzeżenia nie zawiera, liczenie progu ma sens.

Połowa kary jest regułą, od której ustawa robi wyjątki. Każdy z nich siedzi w innym dokumencie i każdy przesuwa datę w tę samą stronę.

• Podstawa skazania. Przy skazaniu w warunkach art. 64 § 1 k.k. próg to dwie trzecie kary, przy art. 64 § 2 i art. 64a k.k. trzy czwarte (art. 78 § 2 k.k.). Co recydywa z art. 64 k.k. zmienia w wykonaniu kary.
• Postanowienie o bezprawnym utrudnianiu wykonania kary. Ten sam próg trzech czwartych obejmuje skazanego, wobec którego wydano prawomocne postanowienie stwierdzające, że bezprawnie utrudniał wykonanie kary pozbawienia wolności. To jedyna z tych przesłanek, która powstaje już po wyroku.
• Kary odbywane kolejno. Progi liczy się od sumy kar niepodlegających łączeniu, a do podniesienia progu wystarczy, że warunki z art. 64 albo art. 64a k.k. dotyczą chociażby jednego przestępstwa z tej sumy (art. 79 § 1 k.k.).

Przy karach najdłuższych ustawa wyznacza własne daty: przy karze nie krótszej niż 25 lat wniosek wchodzi w grę po odbyciu 15 lat, przy dożywotnim pozbawieniu wolności po odbyciu 30 lat (art. 78 § 1 i § 3 k.k.). Niezależnie od tych progów skazanego można zwolnić warunkowo po odbyciu 25 lat pozbawienia wolności (art. 79 § 2 k.k.).

Przesłanka z ustawy brzmi jak ocena człowieka, a w aktach jest papierem. Kiedy wniosek składa dyrektor zakładu karnego, przesyła razem z nim opinię sporządzoną przez administrację, zawierającą w szczególności prognozę kryminologiczno-społeczną (art. 161 § 5 k.k.w.). Na posiedzeniu sąd penitencjarny wysłuchuje przedstawiciela administracji zakładu karnego, a sądowego kuratora zawodowego wtedy, gdy to on składał wniosek (art. 162 § 1 k.k.w.).

Znaczy to tyle, że o postawie skazanego mówi sądowi ktoś inny niż on sam, i mówi na podstawie tego, co jednostka odnotowała przez lata: zatrudnienie, nagrody i kary dyscyplinarne, stosunek do popełnionego przestępstwa, kontakty z bliskimi, udział w programach. Takiego zbioru nie da się zbudować w tygodniu przed posiedzeniem.

Osobna zasada dotyczy skazanych za przestępstwa z art. 197 do 203 k.k. popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych: zwolnienia nie można udzielić bez opinii biegłych (art. 162 § 1 k.k.w.).

Dlatego w pierwszej rozmowie pytam nie tylko o to, ile kary zostało, ale o to, co administracja zapisała o przebiegu jej odbywania.

Lista, którą ustawa każe sądowi zważyć, nie jest jednorodna. Okoliczności popełnienia przestępstwa są zamknięte w dniu czynu, a właściwości i warunki osobiste zmieniają się powoli. Otwarta zostaje postawa skazanego oraz jego zachowanie po popełnieniu przestępstwa i w czasie odbywania kary (art. 77 § 1 k.k.). Praca nad wnioskiem toczy się w tej otwartej części.

Ustawa wskazuje tu jeden dowód wprost. Sąd penitencjarny uwzględnia ugodę zawartą w wyniku mediacji (art. 162 § 1 k.k.w.). Jeżeli taka ugoda w sprawie jest, jej miejsce jest w aktach postępowania wykonawczego, a nie w domowej szufladzie.

Obok ugody waży to, co wykonano z samego wyroku: naprawienie szkody, zapłacona nawiązka, spełnione świadczenie na rzecz pokrzywdzonego. Zaległość w tych punktach czyta się jako stosunek do czynu, nie jako kłopot finansowy, a wyjaśnienie jej wymaga dokumentów, nie deklaracji.

To jest ta część materiału, którą bliscy mogą zacząć porządkować od razu, bez czekania na próg.

Ustawa przewiduje osobny odcinek czasu, o który nikt nie pyta. Okres do 6 miesięcy przed przewidywanym warunkowym zwolnieniem stanowi, w miarę potrzeby, czas niezbędny na przygotowanie skazanego do życia po zwolnieniu, zwłaszcza na nawiązanie kontaktu z kuratorem sądowym albo z podmiotami współdziałającymi w wykonywaniu orzeczeń (art. 164 § 1 k.k.w.). Okres ten ustala komisja penitencjarna, za zgodą skazanego.

Drugie zdanie tego przepisu waży więcej, niż wygląda: ten sam okres może wyznaczyć sąd penitencjarny w postanowieniu o udzieleniu albo o odmowie warunkowego zwolnienia, jeżeli uzna to za niezbędne (art. 164 § 2 k.k.w.).

Dlatego uzasadnienie odmowy czytam dwa razy: raz pod kątem zażalenia, drugi raz pod kątem tego, co sąd wskazał jako brakujące. Jeżeli powodem jest brak miejsca zamieszkania albo brak zatrudnienia po wyjściu, to jest lista rzeczy do skompletowania przed kolejnym posiedzeniem, a nie ocena charakteru.

Gdy stan zdrowia albo sytuacja rodzinna nie pozwalają czekać na próg, droga jest inna: kiedy odbywanie kary da się przerwać.

Wyjście z zakładu karnego nie jest powrotem do stanu sprzed wyroku. Sąd penitencjarny może w okresie próby oddać zwolnionego pod dozór i nałożyć obowiązki z art. 72 § 1 k.k., a jeżeli szkoda wyrządzona przestępstwem nie została naprawiona, także obowiązek jej naprawienia (art. 159 § 1 k.k.w.).

W wypadkach wyliczonych w ustawie dozór jest obowiązkowy: wobec skazanego za przestępstwo z art. 197 do 203 k.k. popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych, wobec młodocianego sprawcy przestępstwa umyślnego, wobec sprawcy z art. 64 § 1 lub § 2 albo art. 64a k.k. oraz wobec skazanego na karę dożywotniego pozbawienia wolności.

Gdy dozoru nie ma, a obowiązki są, ustawa nakłada trzy rzeczy wprost: zgłoszenie się do sądowego kuratora zawodowego w ciągu 7 dni, stawiennictwo na wezwanie i składanie wyjaśnień oraz zakaz zmiany miejsca stałego pobytu bez zgody sądu (art. 159 § 2 k.k.w.).

Długość próby też nie zawsze mieści się w regule od 2 do 5 lat. Przy karze pozbawienia wolności w wymiarze 25 lat lub surowszym okres próby wynosi 10 lat, a przy karze dożywotniego pozbawienia wolności trwa dożywotnio (art. 80 § 2a i § 3 k.k.).

Najdotkliwszy przepis w tym rozdziale mieści się w jednym zdaniu: w razie odwołania warunkowego zwolnienia nie zalicza się na poczet kary okresu spędzonego na wolności (art. 160 § 8 k.k.w.). Rok przeżyty poza zakładem karnym nie skraca reszty kary ani o dzień.

Odwołanie nie zawsze wymaga nowego przestępstwa. Sąd penitencjarny może odwołać zwolnienie, gdy zwolniony w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, w szczególności gdy uchyla się od dozoru, od wykonania nałożonych obowiązków, od orzeczonych środków karnych, przepadku albo środków kompensacyjnych (art. 160 § 3 k.k.w.). Co do zasady dzieje się to dopiero wtedy, gdy okoliczności te powtórzą się po pisemnym upomnieniu udzielonym przez sądowego kuratora zawodowego, chyba że przemawiają przeciwko temu szczególne względy (art. 160 § 4 k.k.w.).

Osobna, obowiązkowa podstawa dotyczy skazanych za przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej albo innej osoby małoletniej mieszkającej wspólnie ze sprawcą, którzy w okresie próby sięgają po przemoc albo groźbę ponownie (art. 160 § 2 k.k.w.).

I rzecz, o którą nikt nie pyta zawczasu: jeżeli kara, z której udzielono zwolnienia, zostanie później objęta wyrokiem łącznym, na poczet kary łącznej zalicza się wyłącznie okres faktycznego odbywania kary (art. 82 § 2 k.k.).