Działalność parabankowa

Pieniądze wpływają do firmy na wiele sposobów i większość z nich stoi poza tym przepisem. Spór w takiej sprawie prawie nigdy nie dotyczy tego, czy wpłaty były. Dotyczy tego, czym one były.

Trzy zwroty z art. 171 ust. 1 prawa bankowego wykonują tu całą robotę i na nich rozstrzyga się reszta.

Pod tytułem zwrotnym

Środki muszą być przyjęte z ustaleniem, że wrócą do wpłacającego. Liczy się treść, nie nazwa dokumentu: umowę pożyczki, umowę inwestycyjną i wpłatę na poczet udziału w zysku czyta się przez to, czy wpłacający ma wierzytelność o zwrot tej samej kwoty. Przedpłata za towar, wpłata bezzwrotna i objęcie udziałów w spółce to inny układ, bo takiej wierzytelności nie tworzą.

Prowadzenie działalności

Przepis mówi o działalności, nie o pojedynczej czynności. Jednorazowe zebranie pieniędzy, choćby od kilku osób, samo w sobie nie wystarcza: potrzebne jest zorganizowanie i nastawienie na powtarzanie. Dlatego wzorzec umowy, regulamin i materiał reklamowy ważą w aktach więcej niż pojedyncza wpłata, bo pokazują, czy model był pomyślany na wiele wpłat, czy powstał przy jednej.

Obciążanie ryzykiem w inny sposób

Ten zwrot obejmuje inwestowanie zebranych środków, także zakup obligacji, akcji albo jednostek uczestnictwa. Samo to, że nikomu nie udzielałeś pożyczek, nie zamyka więc sprawy: prokurator może opisać czyn przez to, co z pieniędzmi działo się dalej.

Te trzy zwroty przesądzają, czy w ogóle jesteś w polu tego przepisu. Odpowiedzi na nie szuka się w dokumentach, które powstały przed sprawą, a nie w tym, co ktokolwiek pamięta dzisiaj.

Takie sprawy rzadko zaczynają się od zawiadomienia wpłacającego. Zaczynają się od organu nadzoru finansowego, który sam składa zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Ten sam moment uruchamia drugi skutek, którego w aktach karnych nie widać.

Wpis na listę ostrzeżeń publicznych następuje z chwilą złożenia zawiadomienia, nie po przedstawieniu zarzutów i nie po wyroku. Lista jest jawna, wskazuje podmiot z nazwą, a ustawa o nadzorze nad rynkiem finansowym wymienia w niej wprost czyn z art. 171 ust. 1 do 3 prawa bankowego.

Skutki, które przychodzą najpierw, są handlowe, nie karne:

• banki wypowiadają umowy rachunku albo odmawiają otwarcia nowego,
• kontrahenci i pośrednicy kończą współpracę, bo wpis wychodzi przy pierwszym sprawdzeniu nazwy,
• wpłacający czytają wpis jako potwierdzenie, że stracili pieniądze, i składają własne zawiadomienia.

Wpis nie znika sam wraz z końcem postępowania. Ustawa przewiduje, że informację uzupełnia się wzmianką o prawomocnej odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego albo o prawomocnym umorzeniu, a usunięcie wpisu następuje wtedy na wniosek. Z urzędu nadzór usuwa informację dopiero po upływie dziesięciu lat od zawiadomienia.

Stąd wniosek praktyczny, o którym łatwo zapomnieć przy skupieniu na aktach karnych: wniosek o usunięcie wpisu składa się osobno, do organu nadzoru, i to już po uprawomocnieniu się rozstrzygnięcia. Samo zakończenie sprawy karnej listy nie czyści.

Zarzut nie zatrzymuje się na osobie, która podpisywała umowy z wpłacającymi. Sięga każdego, kto działał za podmiot, więc prokurator musi rozdzielić role: kto ustalił model, kto go wykonywał i kto tylko o nim wiedział. Pod zarzutem stają ludzie, nie podmiot.

Linia podziału nie biegnie tam, gdzie wpis w rejestrze. Biegnie tam, gdzie zapadała decyzja.

• Zarząd i osoba faktycznie kierująca: pytanie dotyczy tego, kto ustalił, że pieniądze od wpłacających idą na pożyczki dla kolejnych osób.
• Członek zarządu wpisany, ale nieaktywny: dowodem bywają protokoły posiedzeń, korespondencja i podpisy pod umowami, a nie sam odpis z rejestru.
• Sprzedawcy i agenci: widnieją na każdym dokumencie, bo podpisywali umowy z wpłacającymi, choć o kształcie modelu nie decydowali.
• Księgowy i doradca: pytanie dotyczy tego, czy obsługiwali gotowy model, czy współtworzyli go na etapie projektowania.

Wynika z tego rzecz, o której lepiej wiedzieć wcześniej niż później: interesy współpodejrzanych w takiej sprawie się rozjeżdżają. Wyjaśnienia jednej osoby o tym, że decyzje zapadały gdzie indziej, są jednocześnie materiałem przeciwko komuś innemu. Jeden obrońca dla całego zarządu bywa więc rozwiązaniem niemożliwym do utrzymania. Gdy obok pojawia się wątek majątku samej spółki, biegnie już inna sprawa, o działanie na szkodę spółki.

Zarzut parabankowy prawie nigdy nie jest jedynym postępowaniem toczącym się wokół tych samych wpłat. Zwykle biegną cztery naraz, a każde z nich żywi się materiałem z pozostałych.

• Karne: przesłuchania, zabezpieczenie majątkowe, opis czynu w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów.
• Nadzorcze: czynności organu nadzoru, wpis na listę ostrzeżeń, wezwania kierowane do podmiotu.
• Cywilne: pozwy wpłacających o zwrot wpłat, składane seriami i zwykle wcześniej niż akt oskarżenia.
• Wobec majątku: wniosek o ogłoszenie upadłości albo egzekucje z wyroków cywilnych, biegnące obok zajęcia prokuratorskiego.

Wspólny mianownik jest jeden: każde pismo złożone w jednym z nich da się przeczytać w pozostałych. Odpowiedź na pozew, w której tłumaczysz, że wpłata miała charakter inwestycyjny, wraca jako argument o tytule zwrotnym. Zeznanie złożone w sprawie cywilnej wchodzi do akt karnych. Wyliczenie zobowiązań we wniosku upadłościowym pokazuje skalę wpłat dokładniej niż niejedno zestawienie prokuratury.

Kolejność ma tu znaczenie praktyczne. Terminy w sprawach cywilnych biegną krótko i nie czekają na ustalenia prokuratora, więc pisma powstają tam najczęściej pierwsze. To one, a nie akt oskarżenia, kształtują materiał, z którym wchodzi się potem na przesłuchanie.

Materiał w takiej sprawie jest w większości osobowy. Składa się z kilkudziesięciu albo kilkuset zeznań ludzi, którzy wpłacili pieniądze, przesłuchiwanych zwykle po latach od wpłaty.

Te zeznania dotykają wprost znamienia, na którym stoi zarzut: czy pieniądze przyjęto z ustaleniem, że wrócą do wpłacającego. Świadek, który mówi, że miał odzyskać wpłatę powiększoną o odsetki, opisuje tytuł zwrotny, choć samego pojęcia nie zna.

Trzy rzeczy widać w takich aktach za każdym razem:

• protokoły są do siebie podobne, bo pytania zadaje się według jednego schematu, a odpowiedzi układają się w jedną wersję,
• pamięć wypiera dokument: świadek odtwarza rozmowę ze sprzedawcą, a nie zapis, który podpisał,
• część wpłacających występuje równolegle w sprawie cywilnej, więc ma interes w określonej treści zeznania.

Dlatego obrona zaczyna się od dokumentu w wersji z dnia wpłaty, a nie od kwestionowania pamięci świadków. Wzorzec umowy zmieniany trzy razy w ciągu dwóch lat oznacza trzy różne układy, a nie jeden, i rozdzielenie ich w aktach bywa pierwszą czynnością, która cokolwiek zmienia.

Część rzeczy w tej sprawie utrwala się bardzo wcześnie, a późniejsze ich prostowanie kosztuje więcej niż zrobienie ich dobrze za pierwszym razem.

Nośniki i dokumenty

Serwer, poczta i zestawienia wpłat są zwykle zabezpieczane jednego dnia, razem z prywatnymi telefonami. Po tym dniu nie ustalasz już, co organ ma, tylko czytasz protokół zajęcia. Porządkowanie plików po zawiadomieniu bywa czytane jako zacieranie śladów i szkodzi bardziej niż to, co miało zniknąć. Co wolno zabezpieczyć i jak wygląda ta czynność: przeszukanie w firmie.

Pierwsze wyjaśnienia

Protokół zostaje w aktach w tej postaci, w jakiej powstał. Zmiana wyjaśnień jest dopuszczalna i nie jest niczym nagannym, ale wymaga wytłumaczenia i sama staje się przedmiotem pytań na rozprawie.

Opis czynu w postanowieniu

Opis wyznacza, o czym w ogóle będzie dalej mowa: które wpłaty objęto zarzutem, z jakiego okresu i w jakiej roli. Rozszerzenie zarzutu o kolejne wpłaty jest możliwe na dalszych etapach, zawężenie wymaga wykazania, że część z nich do modelu nie należała. Co stoi w takim postanowieniu i jak je czytać: wezwanie i zarzuty.

Umów termin i przynieś regulamin, wzorzec umowy w każdej wersji, jaka obowiązywała, oraz zestawienie wpłat z okresu objętego zarzutem. Na tych dokumentach da się ustalić, o co realnie toczy się spór, zanim odpowiesz na pierwsze pytanie.